Eén kilo per week Forums

Forums - Algemeen: Wetenschappelijk onderzoek naar eiwitrijk dieet

Overgewicht Onderzoek naar optimale voeding tendeert naar meer eiwitten en minder koolhydraten en vetten

Afvallen begint pas als de kilo’s zijn verdwenen

Op gewicht blijven is cruciaal als je wilt afvallen. Onderzoek in Maastricht geeft aan hoe dat kan. Maar niet altijd. Door Ellen de Visser

ELLEN DE VISSER

Slecht nieuws voor iedereen die vorige week, vol goede voornemens, is begonnen met afvallen. Slechts 20 procent boekt blijvend succes, de rest vindt zichzelf binnenkort terug op het oude gewicht – of meer. Afvallen mag lastig zijn, het echte gevecht begint als de kilo’s zijn verdwenen. ‘Gewichtsbehoud is het struikelblok in de aanpak van overgewicht’, constateert gezondheidswetenschapper Stijn Soenen in zijn proefschrift waarop hij volgende week in Maastricht promoveert.

Soenen zocht uit wat de optimale samenstelling van voedingsmiddelen is voor wie wil afvallen én op gewicht blijven. Eiwitten blijken cruciaal: een eiwit-inname van 0,8 tot 1,2 gram per kilo lichaamsgewicht en een gelijktijdige verlaging van de consumptie van koolhydraten en vetten heeft een gunstig effect op de lichaamssamenstelling. De vetmassa wordt zo gereduceerd, maar de vetvrije massa (spieren, botten, organen) blijft op peil.

‘Dat is van belang omdat tweederde van het energiegebruik opgaat aan onderhoud van het lichaam’, verduidelijkt hoogleraar humane energetica Klaas Westerterp. ‘Als bij het afvallen veel vetvrije massa verloren gaat, daalt het energiegebruik.’ Een maaltijd met relatief veel eiwitten is bovendien meer verzadigend, waardoor een hongergevoel uitblijft. Een jojo-effect kan zo worden tegengegaan.

Tenminste, voor wie erin slaagt om na het bereiken van het streefgewicht weliswaar iets meer, maar op dezelfde wijze te blijven eten. Want 80 procent van de afvallers blijkt niet te genezen, zegt Klaas Westerterp. ‘Zij moeten er te veel moeite voor doen.'

Wat bepaalt het succes van die 20 procent? Klaas Westerterp en Margriet Westerterp-Plantenga doen er aan de Universiteit Maastricht al decennialang onderzoek naar. Drie meetinstrumenten hebben zij voorhanden. Versnellingsmeters registreren de lichamelijke activiteit van proefpersonen. Met tweevoudig gemerkt water (zware zuurstof en zware waterstof) kan hun totale energiebehoefte onder dagelijkse omstandigheden worden vastgesteld. Daarnaast beschikt de faculteit gezondheidswetenschappen als een van de weinige ter wereld over twee respiratiekamers, waarin onder gecontroleerde omstandigheden het energiegebruik van proefpersonen kan worden bepaald door zuurstofopname en CO2-productie te meten.

Wilskracht blijft de belangrijkste sleutel om blijvend af te vallen, onderstrepen ze. ‘Het probleem is het ongelooflijke aanbod van eten’, zegt Klaas Westerterp. De hoogleraar kegelde vier jaar geleden het wijdverbreide idee omver dat de epidemie van obesitas het gevolg is van minder beweging. Hij ontdekte dat het energiegebruik tussen 1988 en 2006 niet lager is geworden. Dikker worden we doordat we dooreten als we geen honger hebben.

Daarbij speelt niet alleen zwakte een rol. Hormonen die het gevoel van honger en verzadiging beïnvloeden, kunnen het afvallers knap lastig maken. Verminderde aanmaak van leptine tengevolge van vetverlies geeft een signaal om weer aan te komen. Het ‘hongerhormoon’ ghreline zet mensen aan tot eten en zou zelfs invloed kunnen hebben op het verwerven van de belonende waarde van eten, zegt Margriet Westerterp.

Onlangs publiceerde zij met collega’s in het International Journal of Obesity een studie naar het effect van stress op de voedselkeuze bij mensen die verzadigd waren. Het ging om alledaagse stress (een onoplosbare wiskundeopgave) en om de keuze na het eten van een maaltijd, maar opmerkelijk genoeg, schrijft ze, kozen ze voor voedsel met meer koolhydraten en vetten. MRI-scans toonden aan dat de beloningsgebieden in hun hersenen door de stress minder actief werden, waardoor zij behoefte hadden aan calorierijk eten.

Ook een erfelijke aanleg kan gewichtsbehoud dwarszitten, zegt Margriet Westerterp. ‘Een deel van de bevolking heeft een ongunstig genetisch gestel.’ Britse onderzoekers ontdekten drie jaar geleden dat het FTO-gen verband houdt met zwaarlijvigheid. Bewegingswetenschapper Marcel den Hoed beschreef afgelopen zomer in zijn promotieonderzoek dat een variant van dat gen na een maaltijd het hongergevoel minder laat afnemen. ‘Die mensen kunnen door eten, ook als ze verzadigd zijn’, zegt Margriet Westerterp.

Den Hoed ontdekte dat mensen die door een erfelijke aanleg minder snel koolhydraten en vetten in energie omzetten lichamelijk minder actief zijn. Klaas Westerterp: ‘Er zijn mensen met een genetische aanleg om rustig te zijn. Hun lichaam verzet zich tegen te veel beweging.’ Het komt erop neer, zegt hij, dat dikkerds met een erfelijke aanleg meer moeite moeten doen om af te vallen.

Hoezeer het lichaam zich verzet tegen gewichtsverlies, blijkt uit intrigerend onderzoek van de Maastrichtse hoogleraar functionele genetica Edwin Mariman. Zijn onderzoeksgroep ontrafelde het jojo-effect op celniveau en publiceerde daarover onlangs in het Journal of Proteome Research. Vetcellen die slinken, constateren ze, bereiden zich snel voor om opnieuw vet te stapelen. Verondersteld wordt, zegt Mariman, dat de cellen een signaal aan de hersenen afgeven om te gaan eten.

De onderzoekers lieten acht proefpersonen met een streng dieet in vijf weken tijd 10 kilo afvallen. Vooraf en na afloop van het dieet werd een biopt van hun buikvet afgenomen om eiwitconcentraties in de vetcellen te bestuderen. Van de eiwitten die in concentratie toenamen, bleken er vier te maken te hebben met de opname van glucose en vetzuren. ‘Afvallen leidt tot stress in de cellen’, zegt Mariman. ‘Het is geen metabole stress, de cellen hebben geen honger. We vermoeden dat het om mechanische stress gaat. Om de vetcellen zit een soort pantser, een skelet dat vlot mee groeit als de cellen groter worden maar niet zo makkelijk krimpt als de cellen slinken. We denken dat cellen alles in het werk stellen om die stress op te heffen, en dat kan eenvoudig door opnieuw vet te stapelen.’ Om die hypothese te toetsen wordt het onderzoek voortgezet.

Het celonderzoek bewijst dat je na afvallen niet weer gewoon kunt gaan eten, zegt Klaas Westerterp. ‘Je zult altijd moeten opletten.’ Margriet Westerterp spreekt van ‘geremd eetgedrag’: eten wat je van tevoren had bedacht op een beperkt aantal tijdstippen.

Meer bewegen kan ook, maar een abonnement op de sportschool haalt vaak weinig uit, zegt Klaas Westerterp. ‘Mensen sloven zich één à twee keer per week uit en compenseren dat vaak met een extra snack of rust de dag erna. Het totale energiegebruik neemt meestal niet toe. Beter is om dagelijks meer te lopen en te fietsen.’

Meer weten over eiwitshakes combineren met je dieet

Veel mensen die een eiwitdieet volgen, kiezen voor shakes. Ze zijn vaak gemakkelijk in het gebruik en een goed alternatief voor mensen die liever geen hartig ontbijt eten. Lees hier meer over welke eiwitshakes die je kan combineren met je dieet. Klik hier om naar de EenKiloPerWeek Eiwitshake pagina te gaan.